ترمینولوژی انقلاب

تعریف انقلاب
انقلاب در لغت به معنی زیر و رو شدن یا پشت و رو شدن است و در آغاز از اصطلاحات علم اخترشناسى بود و در معناى چرخش دورانى افلاك و بازگشت ستارگان به جاى اول به كار مى رفت. فلاسفه انقلاب را این گونه بیان می نمایند که ذات و ماهیت یک شیی لزوما عوض شده باشد و در نگاه جامعه شناسان هر گونه جنبش اجتماعی توده‌ای که به فرآیند‌های عمده اصلاح یا دگرگونی اجتماعی بیانجامد، انقلاب نامیده می‌شود. به عبارت دیگر، انقلاب عبارت از عصیان جمعی ناگهانی و شدید که هدفش واژگونی قدرت حاکم است. روند انقلاب طرحی از دگرگونی رژیم را در بر دارد، یعنی سعی در زیر و رو کردن رژیم به نفع قدرت جدیدی می کند و به همین علت انقلاب از نهضتی که ناشی از نارضایتی است و هدفش برطرف کردن بعضی نارضایتی ها است، بر می خیزد.

انواع انقلاب
عده اي انقلاب ها را به دو دسته تقسيم کرده اند.
1) انقلاب کلاسيک
استفاده از قوه قهريه براي اعمال زور و قدرت به قصد ايجاد تغييرات در نظام حکومتي يک جامعه، براي بر قرار کردن نظامي مبتني بر قانون اساسي متفاوت يا بطور کلي ايجاد نوع ديگري از نظام حکومتي را گويند. انقلاب کبير فرانسه، انقلاب مشروطه ايران و انقلاب روسيه را از نوع انقلاب کلاسيک پنداشته اند.

2) انقلاب مدرن
عبارت است از ايجاد اصلاحات اساسي در زمينه هاي اقتصادي با استفاده از روش هاي علمي و تکنولوژي.

انقلاب‌های رنگی
به تحولاتی که در اواخر قرن بیستم و اوایل قرن بیست و یکم میلادی بر پایهٔ نظریه مبارزات بدون خشونت، پس از فروپاشی کمونیسم در برخی اقمار شوروی سابق به‌ وجود آمد و باعث تغییر تمایل هیات حاکمهٔ این کشورها از بلوک شرق به بلوک غرب شد، انقلابات رنگی گفته می شود.
این عبارت اولین بار توسط واسلاو هاول، رئیس جمهور پیشین چک، که در آن زمان رهبر مخالفان این کشور بود، مورد استفاده قرار گرفت.

نمونه هایی از انقلاب رنگی

انقلاب گل رز
انقلاب گل سرخ انقلابی بدون خونریزی بود که در سال ۱۳۸۲ در کشور گرجستان اتفاق افتاد و رئیس جمهور وقت ادوارد شوارد نادزه را برکنار کرد.

انقلاب نارنجی
انقلاب نارنجی یکسری از اتفاقات و اعتراضات در اوکراین است که از نوامبر ۲۰۰۴ تا ژانویه ۲۰۰۵ انجام گرفت.بلافاصله بعد از پایان انتخابات در سال ۲۰۰۴ ادعا شد که در انتخابات فسادهای گسترده مالی ٬ ارعاب و تهدید رای دهندگان و تقلب مستقیم انجام گرفته است. مسموم شدن ویکتور یوشچنکو در جریان مبارزات انتخاباتی و احتمال دست داشتن ویکتور یانوکوویچ رقیب سرسخت یوشچنکو در این قضیه آتش انقلاب نارنجی اوکراین را برافروخت ،پس از ۶ روز تظاهرات حامیان یوشچنکو پارلمان این کشور نتیجه انتخابات (که یانوکوویچ نامزد مورد حمایت روسیه را برنده اعلام می‌کرد) مخدوش و ملغا اعلام کرد و با برگزاری دوباره انتخابات که زیر نظارت موشکافانه ناظران داخلی و بین المللی بود٬ ویکتور یوشچنکو با کسب ۵۲ درصد آرا قدرت را در دست گرفت.

ويژگي هاي انقلاب
1) هدف: از ويژگي هاي بارز و اصلي يک انقلاب، وجود هدف هاي بلند مدت آن به منظور انجام تغيير و تحولات اساسي است، حال آنکه اين ويژگي در تحولات ناشي از کودتاي نظامي معمولا وجود ندارد.
اساسا جنبش هايي را که رهبران آن ها مدعي هستند صرفا در جهت حفظ منافع ملي و عليه سيستم هاي فاسد صورت گرفته اند و مفاهيمي نظير آزادي، عدالت اجتماعي و توسعه اقتصادي و... را شعار قرار داده اند نمي توانند به صرف اين شعارها اين جنبش ها را انقلابي ناميد بلکه در توفيق و عدم توفيق هدف هاي انقلاب ملاک مي باشد.
2) پایه اقتصادی: ویژگی دیگر انقلاب این است که بر پايه اقتصادي بنا گرديده، انقلاب مبتني بر پايه اقتصادي است. جیمز دیوس با مقایسه چند انقلاب، به این نتیجه رسیده است که انقلاب با پیشرفت اقتصادی در ارتباط است. به نظر می رسد انقلابات زمانی روی می دهد که در توسعه اقتصادی، رکود و عدم موفقیتی حاصل گردد و به عبارت درست تر زمانی انقلابات حادث می شوند که توسعه اقتصادی با آهنگ خواست ها هماهنگ نباشد.
3) سمبول: انقلاب سمبول های بیشماری پدید می آورد که این سمبول ها در مشخص کردن وفاداران، تحت فشار قرار دادن مخالفان، یاد آوری گذشته، و... مورد استفاده قرار می گیرند. اشخاص، مکان ها، تاریخ ها، شهدا و رنگ ها خصوصیتی سمبولیک می یابد و با کمک آن، انتقال پیام ها، افشای وضعیت کنونی، و نوید آینده و ... انجام می گیرد. ضد انقلاب در مقابل سمبول ها و تصورات ذهنی انقلابی با ایجاد سمبول ها و تصاویر ذهنی مخالف، به مقابله بر می خیزد، بدین ترتیب که انقلاب قریب الوقوع یا در جریان را خطرناک و خونین جلوه داده، نتایج آن را شوم تلقی نموده و انقلابیون را تحت عناوین خرابکاران و اوباش یا بیگانه معرفی می کند.
4) ایدئولوژی: ایدئولوژی انقلابی به طرد وضعیت حاظر می پردازد. ایدئولوژی انقلابی به اصولی متوسل می گردد که دارای ارزش جهانی بوده و قابل قبول تمام انسانها است. ایدئولوژی انقلابی تمایل دارد به اینکه خود را با گذشته ای کم و بیش اسطوره ای و منزه پیوند دهد: جامعه قبل از سلب آزادی، قبل از وابستگی و قبل از ... . ایدئولوژی انقلابی مفاهیمی را که مذاهب منحصرا به صورت رمز و اشاره ماورائ الطبیعی به کار برده اند، تغییر داده و آنها را به جهان مادی منتقل می سازد.
بریتون خصیصه های مشترک چهار انقلاب انگلستان (1940- 1949)، انقلاب فرانسه، انقلاب آمریکا و انقلاب روسیه را چنین بیان می کند.
1. هر چهار انقلاب در جوامعی وقوع یافتند که تا حدی از پیشرفت و توسعه اقتصادی برخوردار بودند و کسانی که این انقلابات را به انجام رساندند، از محروم ترین و فقیر ترین قشر های جامعه نبودند و انقلاب آنها ناشی از درماندگی و فلاکت بیش از حد نبود بلکه این انقلابات از احساس نارضایتی، حالت انتظار و بی تابی، و همچنین امید به آینده، محرومیت ها و خواست های ارضا نشده، محدودیت ها و فشار های غیر قابل تحمل ناشی می گردند.
2. جوامع پیش انقلابی تضاد های شدید طبقاتی دارند اما این تضاد ها معمولا در بین طبقات نزدیک به هم نمایان و بارز می شود نه بین طبقات با فاصله زیاد.
3. در جوامع پیش از انقلاب روشنفکران به صورت مخالفین خطر ناک هیئت حاکمه در می آیند.
4. در جوامع پیش از انقلاب شیرازه دولت از هم گسیخته شده و سازمان دولتی به دلیل بی لیاقتی یا سهل انگاری قدرت و توان خود را از دست می دهند.
5. طبقه رهبران قدیمی، به دلیل زایل شدن فضایل و کیفیاتی که ضامن قدرت و توان سنتی آنها بود، به تدریج اعتماد به خود را از دست می دهند. بخشی دیگر از رهبران قدیمی نیز به صف انقلابیون می پیوندند.
6. دولت درگیر مشکلات مالی بزرگ می گردد که در نهایت قادر به حل آنها نیست.
7. در مقابل اولین جنبش های توده ای مبتنی بر نارضایتی و اغتشاش، دولت برای سرکوبی مردم به نیروهای امنیتی متوسل می شود.

عوامل به وجود آورنده ی انقلاب
نارضایتی عمیق از وضع جاری
نارضایتی عنصر به وجود آورنده ی تغییر است ولی هر نازضایتی نمی تواند به انقلاب تبدیل گردد, بلکه این نارضایتی باید به حد ناامیدی از اصلاح در پیکره ی سیاسی موجود در آمده باشد تا کم کم به عنصر خشم منجر شود. یکی دیگر از شاخصه های این نارضایتی, ظهور در طبقه ها و قشرها و نخبه گان است.

ظهور ایدئولوژی های جدید و جایگزین
ایدئولوژی به معنی اشتراکات فرهنگی و عقیدتی است که به نحوی نمادین بیان می گردد, ایدئولوژی به معنای خاصش نوعی انقلاب گفتاری محسوب می شود که اهداف جدیدی را پیش روی افراد ناراضی از وضع موجود قرار می دهد تا در حول آنها به ارائه ی نظریات و ایده های جدید اقدام شود. برینتون گفته که هیچ انقلابی بدون ظهور ایدئولوژی جدید شکل نمی گیرد. این ایدئولوژی اهداف دور از دسترسی را که کمبود حکومت موجود است و حکومت نمی تواند آنها را تحقق بخشد, نشانه می رود تا هم رضایتی عقلایی از ارضاء آنها در آینده برای جذب عامیون استفاده کند و هم با آرمانهایش به ساختارهای نخبه گان ساخت بدهد و آنها را در یک جهت هماهنگ کند.
ایدئولوژی هر انقلاب در چگونگی روندها و چهاچوب ها در حال و آینده ی پیروزی و یا شکست آن انقلاب نقش بسیار اساسی دارد به عبارتی چگونگی پیروزی, حکومت جایگزین, نقش های رهبری و دیگر عوامل که با پیروزی یک انقلاب به دنبال آن می آیند از ایدئولوژی آن انقلاب بر می خیزند و هر چه این ایدئولوژی به آرمان های آن جامعه نزدیکتر باشد پیروزی نزدیکتر و موفق تر است.

گسترش روحیه ی آنارشیستی
گسترش روحیه ی انقلابی آغاز دوران آنارشیستی یک انقلاب است. در این زمان جامعه دیگر به آن قدرت رسیده است که برای رسیدن به خواسته هایش در پی عمل کردن به آنها باشد. شورش ها, انتقادهای مستقیم و خالی از کنایه, تظاهرات های غیر آرام و... همه و همه از نشانه های رسیدن جامعه به این سطح از نارضایتی است. در مرحله ی دوم, یعنی بروز ایدئولوژی, هنوز مردم عامی نوعی پشیمانی, برای مقابله با تغییرات در آینده و حفظ وضع موجود را با خود همراه دارند ولی در مرحله ی گسترش روحیه انقلابی دیگر این محافظه کاری به تدریج از بین می رود و به نوعی تنفر تبدیل می شود. هر چه این تنفر ریشه دارتر و بزرگتر باشد چهره ی انقلاب ها خونین تر و پر اضطراب تر نیز می شوند, زیرا در آنها علاوه بر نابود شدن نهاد های حکومت پیشین, کارکنان و عوامل حکومت پیشین هم مورد خشم مردم قرار خواهند گرفت. به طور کلی به وجود آمدن این دوره شاخصه ی بروز انقلاب است, هیچ کدام از مراحل قبل این حس را بر کل جامعه القاء نمی کنند که می توانند به انقلاب منجر شوند ولی ورود به دوره ی آنارشیستی, بازگشت به عقب را ناممکن می کند و از طرفی وجود جهل در سران حکومت که تنها به ادامه ی سرکوب ادامه می دهند, این روحیه را هر روز بیشتر از پیش می کند و تا آن حد پیش می رود که به انقلاب منجر گردد.

وجود رهبر
وجود رهبر, تشابه بی حد و اندازه ای با ایدئولوژی دارد. در جریان یک انقلاب همیشه یک ایدئولوژی حاکم نمی شود, بلکه انواع ایدئولوژی ها در کنار یکدیگر فعال اند ولی ایدئولوژی عام تر و نزدیکتر به اکثرت ( منظور کسانی است که در روند انقلاب نقش فعالتر و ایدئولوژی بارزتر و پذیرفتنی تری دارند ) از درون خود رهبری را برای بسیح این نیروها در نظر می گیرد و نقش هم آوایی برای انقلاب شروع می گردد. این رهبر علاوه بر داشتن ویژگی ها سیاسی و اجتماعی و قشری باید شجاعت ایستادن در مقابل حکومت را هم داشته باشد. همچنین تعادل و تعامل با دیگر گروه ها و دسته ها نیز در روند پیروزی نقش بسیار مهمی دارد. آیت الله خمینی زمانی که در پاریس اقامت داشت در مورد تعامل با این گروه ها که حتی ایدئولوژی های مخالف داشتند کوشید ولی وقتی نیروی غالب بر انقلاب شکل گرفت و انقلاب به پیروزی رسید, همکاری پایان یافت. فیدل کاسترو در کوبا رهبری انقلاب کوبا را بر عهده داشت, این انقلاب ها که با رهبری یک نفر به عنوان شاخصه ی بروز آنها به موفقیت می رسند را انقلاب های تک نفری می نامند ولی در غالب انقلاب ها این گونه نیست که یک نفر بتواند بسیج نیروها و نارضایتی ها را مهیا کند. گاهی مانند انقلاب ۱۹۱۷ روسیه, الجزایر , انقلاب فرانسه , انقلاب ۱۹۷۹ نیکاراگوئه و انقلاب ۱۹۴۵ چین رهبری به یک گروه و یا دسته بر می گردد که بیشترین پیروان را دارند و ایدئولوژی مقبول تر را در اختیار دارند, ولی در کل این دسته ها نیز شخصت های مشهوری را دارند که حرف آخر رامی زنند مثلا" لنین و بلشویسم در انقلاب ۱۹۱۷ روسیه , احمد آل در الجزایر , برینتون و روبسیر در انقلاب فرانسه , مائو در انقلاب ۱۹۴۵ چین.

و در پایان
انقلاب غالبا با حوادث کوچک و بی اهمیت آغاز می شود. بعلاوه هدف های انقلاب همیشه از قدم اول آشکار نیست. در تمام انقلابات فکر انقلاب، از مدت ها قبل در عمل و در اذهان ایجاد گردیده و رفتار انقلابی به صورت بالقوه و ناخود آگاه وجود داشته است. در انقلابات نقطه آغاز غالبا زمانی است که شکاف عمیق و غیر قابل ترمیمی بین محافظه کاران و آنهایی که سعی دارند تغییراتی به وجود آرند به و جود می اید و بدین ترتیب این موضوع آشکار می گردد که باید قدرت و رژیم موجود را سرنگون کرد. بدین ترتیب ایجاد جدایی و نفاق کامل بین قدرت حاکم و جنبش انقلابی، موجبات هم آوازی و اتفاق نظر در بین نیروهای انقلابی را فراهم می آورد و نتیجتا باعث حفظ و قدرت این نیروها می گردد. جریان انقلاب نقاط اوجی نیز دارد: وقایع و اتفاقاتی که خبر و نوید پیروزی را می دهند مانند تصرف یک مکان، یک جنگ، یا اعدام یک شخصیت از رژیم حاکم.
یک سوال: با توجه به درکی که از جریانات جاری در ایران دارید، به نظر شما می توان آن را یک جریان انقلابی دانست؟

منابع:
بخشایشی اردستانی، احمد (1378). تاریخ اندیشه های سیاسی در غرب. تهران: انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی.
روشه، گی (1924). تغییرات اجتماعی. ترجمه: دکترمنصور وثوق (1368). تهران: نشر نی.
زرشناس، شهريار (1383). واژه نامه ي فرهنگي سياسي. تهران:كتاب صبح.
دانشنامه ویکیپدیا در این آدرس